Natural born liars

Über-Pinokkio Diederik Stapel deed iets verschrikkelijk stoms. Toch is hij geen uitzondering. Bedriegen zit in onze genen. Vooral heel slimme mensen weten soms niet meer wat ze doen. We zijn allemaal natural born liars.

In de film The Invention of Lying spreekt iedereen altijd en overal de waarheid. Liegen is een volstrekt onbekend begrip. Een secretaresse zegt bij het kopieerapparaat tussen neus en lippen door tegen een collega: “Ook vanochtend valt het me weer op hoe verschrikkelijk lelijk je bent. En je ruikt vandaag uit je mond zeg… Ik word er misselijk van.” Een vrouw voegt haar zoveelste date met een zucht toe: “Je lijkt me best aardig, maar ik vermoed dat je zo’n enge spekbuik hebt.” De hele samenleving loopt geweldig stroef en de meeste mensen zijn voortdurend licht gedeprimeerd. Maar hoofdpersoon Mark, een slungelige loser, krijgt een lumineus idee. Hij bedenkt het fenomeen ‘liegen’. En hij ontdekt dat hij zijn positie drastisch verbetert door de waarheid achter te houden, een beetje mooier te maken of regelrecht geweld aan te doen. Binnen de kortste keren is Mark rijk, heeft hij een indrukwekkende vriendenschare en date hij de vrouw van zijn dromen. Behalve Mark weet niemand wat liegen is, dus hij gaat vrolijk verder met het creëren van een steeds pompeuzere schijnwereld. Tenslotte gelooft hij er zelf in.

The Invention of Lying is grappig bedoeld, maar houdt ons ook een spiegel voor. Hoewel we eerlijkheid volgens een recente enquête van TNS/NIPO als belangrijkste deugd beschouwen, lijken we meer op Mark dan ons lief is. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat liegen we er stevig op los. Voor een deel is dat absoluut noodzakelijk. Zonder wat geveinsde vriendelijkheid en allerlei leugentjes om bestwil zou de samenleving binnen de kortste keren vastlopen. Het zou ook ontzettend ongezellig worden. Maar volgens psycholoog Robert Feldman, auteur van het onlangs verschenen boek The Liar in Your Life, is er sprake van een glijdende schaal en liegen we met zijn allen steeds gemakkelijker en steeds grover. “Uit een van mijn recente onderzoeken met heel gewone, fatsoenlijke mensen blijkt dat we in de eerste tien minuten van een kennismakingsgesprek met een vreemde gemiddeld drie leugens vertellen,” zegt Feldman. “We liegen tegen onze kinderen en vrienden en zij liegen op hun beurt tegen ons. Er is duidelijk sprake van een culturele verschuiving. We liegen meer, het wordt steeds gemakkelijker om te liegen en het wordt ook steeds meer geaccepteerd. Ik vind dat erg verontrustend. Hoe meer leugens we vertellen – ook leugentjes om bestwil – hoe bedrieglijker de samenleving wordt. De financiële crisis heeft alleen kunnen gebeuren doordat we oneerlijkheid tot standaard hebben verheven.”

Liegen heeft een sterke evolutionaire basis en is alomtegenwoordig in de natuur. Bijna al het leven probeert ander leven voor de gek te houden om er zelf beter van te worden. Mensen hebben deze kunst dankzij hun intelligentie echter tot ongekende hoogte verheven, menen veel deskundigen. “We zijn natural born liars,” zegt psycholoog David Livingstone Smith, schrijver van het boek Why we lie. Volgens hem is liegen door de eeuwen heen zo voordelig geweest voor het individu en voor kleine groepen, dat wij allemaal nazaten zijn van geselecteerde meesterleugenaars. Waar we vroeger een list verzonnen om een vijandige stam in de val te lokken, gebruiken we ons aangeboren talent voor bedrog nu om de sociale ladder te beklimmen. En bedrog in de liefde is letterlijk van alle tijden. Onderzoek geeft hem gelijk. Hoe vaker en geraffineerder iemand liegt, hoe beter zijn schoolprestaties, hoe steiler zijn carrière en hoe gemakkelijker hij een geschikte partner vindt. Volkomen eerlijk zijn, is in onze complexe maatschappij zelfs een serieuze handicap. Volgens Livingstone Smith is dat niet per se negatief. “Leugens en sprookjes zijn zo verankerd in ons leven, dat we niet zonder kunnen. Ons brein is te creatief voor de objectieve werkelijkheid. Dat gaat heel ver. Als een bepaalde ‘waarheid’ ontmaskerd wordt, zie je vaak dat juist hyperintelligente mensen de feiten hardnekkig ontkennen en de leugen blijven omarmen.”

Robert Feldman noemt die visie cynisch en fatalistisch. “Ergens diep van binnen zit bij ieder van ons ook nog zoiets als een geweten en ook dat is evolutionair bepaald,” zegt hij. In zijn boek geeft hij een beknopt programma om zowel onszelf als anderen te behoeden voor het soort oneerlijkheid dat zoveel werkplekken en relaties vergiftigt. Hij noemt het AHA!, wat staat voor Active Honesty Assessment (Actieve Eerlijkheids Bepaling). “Vraag jezelf telkens af of je volkomen eerlijk bent en vermijd de kleine giftige leugentjes die zo gewoon zijn in de samenleving. Alle kleine leugentjes bij elkaar – ook de dingen die je bewust niet zegt – eisen hun tol, of ze nu ontdekt worden of niet.” Makkelijk is dat niet, geeft hij toe. “Zelf vind ik het nog steeds heel moeilijk om iemand te zeggen dat hij te dik wordt of uit zijn mond ruikt. Eerlijk zijn hoeft overigens niet te betekenen dat je bot of wreed bent. Als je maar geen informatie verdraait of dingen achterhoudt die anderen zouden moeten weten.” Daarnaast raadt Feldman ons aan om de leugenaars in ons bestaan actief te confronteren met hun achterbaksheid. “Dat kan confronterend zijn, je krijgt misschien niet het antwoord waarop je hoopt en misschien krijg je juist nog meer leugens over je heen, je zult zeker niet de populairste worden, maar je bent uiteindelijk beter af. Alleen zo scheid je het kaf van het koren in je leven.”

Feldman zegt dat een leugenaar bijna niet te ontmaskeren valt. Zelfs mensenspecialist Roos Vonk had tijdens haar vegetarische etentjes met brother in arms Diederik nooit kunnen zien dat hij haar verschrikkelijk verneukte. Hoewel… Psycholoog Paul Ekman, wereldvermaard specialist op het gebied van emotieherkenning, is het daar niet helemaal mee eens. Roos had volgens hem tussen de hapjes tofu door kunnen zien dat Diederik loog. “Als iemand een leugen vertelt of relevante informatie achterhoudt, vertoont zijn gezicht zogenoemde micro-expressies,” zegt Ekman. “Micro-expressies zijn gezichtsuitdrukkingen van een fractie van een seconde, die de werkelijke onderliggende emotie weergeven. Stel dat een man ‘ik hou van je’ zegt tegen een vrouw voor wie hij in werkelijkheid weinig voelt, bijvoorbeeld omdat er een ander in het spel is. Hoe zeer hij zijn gezicht ook in de plooi houdt, zijn gelaatsuitdrukking zal gedurende een split-second afschuw uitdrukken. Een misdadiger die liegt over zijn alibi, zal flitsen van twijfel of ongeloof op zijn gezicht laten zien. Die uitdrukkingen wellen op uit het brein en zijn nauwelijks te onderdrukken. Helaas zijn ze ook heel moeilijk te herkennen, omdat ze zo kort duren. Sommige mensen zien die micro-expressies onbewust en krijgen een onbehagelijk gevoel. We noemen dat dan intuïtie. Vreemd genoeg kun je het vermogen micro-expressies te herkennen verbeteren door vaak te mediteren. Rechercheurs die mediteren, scoren al snel beter tijdens verhoren. Maar de beste manier om een leugenaar te betrappen, is door een gesprek op video vast te leggen en de tape beeldje voor beeldje te bekijken.” Plotseling zie je dan op het uitgestreken, invoelende gezicht van de onbetrouwbare tafelgenoot glasheldere expressies van verveling, ongeduld en zelfs haat of walging.

Roos had zich natuurlijk ook gewoon kunnen afvragen hoe waarschijnlijk het is dat er een relatie bestaat tussen het eten van een voedingsmiddel dat haar intelligente brein schiep en het aan de dag leggen van hufterig gedrag. Speciaal voor Roos, Marianne en al die andere hyperintelligente broeders en zusters die het contact met hun roots kwijt zijn, dit filmpje. Hint: het vingerteken dat de jongen maakt, is niet hufterig bedoeld.

Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

5 reacties op Natural born liars

  1. James Pott zegt:

    Op de een of andere manier is me dit verhaal over liegen, onwaarheid spreken enz. compleet ontgaan. Ben hier beland op zoek naar Stapel en Vonk.. Ben het niet helemaal, of misschien wel helemaal niet eens met de verschillende sprekers.. maar daarover later.
    Het blijkt dat niet vlees maar “..Dietary Trans Fat is Linked to Aggression..”. Ziedaar de waarschijnlijke confounders voor Vonk en Stapel.
    http://brainblogger.com/2012/04/04/dietary-trans-fat-linked-to-aggression/?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed%3A+GNIFBrainBlogger+%28Brain+Blogger%29
    Het leugen verhaaltje is een typische staaltje van neo-rationalistisch-positivistisch denken.
    Leugentje om bestwil getuigt waarschijnlijk van meer inzicht in deze materie. Ik heb er ooit tijdens mijn post-graduate werk een ‘paper’ aan gewijd n.a.v. problemen die zich voordeden in sommige van onze group counseling sessions en ik bezig was met een literatuur studie motivatie.
    Prima facie lijkt dit allemaal tamelijk eenvoudig: het is waar of het is niet waar. Helaas is dit ook een uitstekend voorbeeld van het reductionistisch redeneren van een positivistisch denker.
    Er zijn namelijk meerdere vormen van waarheid. De meest simpele is ‘ a statement according to fact.’ Een dergelijke waarheid fungeert uitstekend op de allerlaagste niveaus (numeriek, ruimtelijk), maar op bijna alle vormen van menselijke interactie kan een ‘statement according to fact,’ hoe juist ook volgens de feiten, in samenlevings verbanden mogelijkerwijs een onwaarheid vertegenwoordigen.
    Waarheid is niet is vaststaands, het is een proces Een proces waarin bij voortduring gezocht wordt naar mogelijkheden om de kwaliteit van het leven te bevorderen. Waarmee geenszins gezegd wil zijn dat geen onprettige dingen gezegd worden. Het helpt iemand niet wanneer hij slechte adem heeft en daar niet op een prive manier op geattendeerd wordt. Aan de andere kant een opmerking als : “ jouw kop staat me ontieglijk tegen..” is een uiting die misschien heel eerlijk de gevoelens van de spreker verwoordt, maar die op geen enkele manier bij draagt aan een gezonde samenleving. De meeste van dit soort opmerkingen getuigen eerder van een bepaalde mate van onvolwassenheid en een verminderd vermogen om verantwoordelijk aan samenlevings verbanden deel te nemen.
    Tijdens de Tweede Wereld oorlog speelde dit probleem in kringen van zeer orthodoxe christenen die wel mee wilden helpen onderduikers te helpen, maar geconfronteerd werden met de vraag of ze onderduikers in huis hadden, in gewetensnood kwamen.. Je mocht niet liegen, zelfs niet tegen de Duitsers. Het onvermogen om de vraag te interpreteren als: Hebben jullie mensen in huis die vervolgd en opgesloten of vergast moeten worden? kwam niet bij hen op. He beogen van de waarheid is iets wat op een sociaal hoger niveau staat dan een juist gegeven van de feiten. Dus waarheid is subjectief? Wat anders? Iemand die wil verdedigen dat er absolute waarheid bestaat?

      • willem zegt:

        James. Aangehaalde studie lijkt te wijzen in de richting van een mogelijke correlatie tussen omega-6 en agressief gedrag. Het antwoord mag misschien ook luidden: hoe lager de consumptie van omega-3, hoe groter de kans op agressief gedrag.
        Zou Stapel met zijn leugen (over vleeseters die meer agressief gedrag vertonen dan degenen die minder, of geen, vlees consumeren), via een omweg gelijk hebben? Namelijk dat de consumptie van vlees inderdaad dit soort reacties kunnen veroorzaken, maar dat dat niet komt door vlees an sich, maar door de hoge concentraties aan m.o.v. die het vlees van de graanetende bio-industriebeesten bevat??

  2. willem zegt:

    Liegen. Da’s een bewuste keuze om de waarheid geweld aan te doen. Door opvoeders wordt voorgehouden: je mag niet liegen, maar de realiteit kan daartoe dwingen. Zou de keuze om te liegen niet individueel, maar vooral cultureel bepaald worden? Of zijn het de omstandigheden die de keuze maken?
    Waarom wordt Leerdam de laan uitgestuurd, maar andere politici die grotere leugens presenteren, niet? Opportunisme, natuurljk. En de werking van macht.

    Stapel. Al veel over hem en zijn leugens gezegd, geoordeeld ook. Vonk is van een totaal andere orde, hoewel sommigen beiden graag over 1 kam scheren.
    De maatschappij lijkt steeds meer gebouwd te worden op leugens. Neem alleen de voedingsindustrie maar (zo, we zijn weer thuis). Loop rond in de super, kijk met een rationele, dus nuchtere blik hoe producten gepromoot worden en je weet dat je door leugens omringd wordt. Stapeltje moet hangen, maar de machtige voedingsbranche wordt beloond om haar handige leugens wanneer velen daarin trappen. Terwijl de maatschappelijke gevolgen in bepaalde gevallen nog ingrijpender zijn dan die van onze fantast Stapel.Tendentieuze marketing is het alom gehanteerde wapen om te liegen. En wie daarin uitblinkt, wordt niet aan de schandpaal genageld, maar dient als voorbeeld. Ach, de mensheid.

  3. James Pott zegt:

    Precies Willem. In dat andere (ook observational) onderzoek waarbij ook Stephan Guyenet betrokken was (4e author). over het gevaar van verzadigd vet bleek dat ook geen rekening gehouden was met de mogelijkheid van een gedeelte meervoudig onverzadigd. Chris Masterjohn kwam uit op 32 tot 35% MOV. en overload aan Omega 6. waardoor een tekort aan Omega3. Interessant gegeven als je dit door trekt naar publiek gedrag op de weg, parkeer plaats. Hoeveel mensen lopen er tegenwoordig niet rond die enorm snel geirriteerd zijn. Misschien zou Melchior eens een onderzoek moeten doen of de mensen rond de viskraam misschien wat aardiger met mekaar omgaan?
    Wat betreft dat liegen denk ik dat ik een iets andere mening ben toegedaan.
    “Een bewuste keuze om de waarheid geweld aan te doen.”? Het hangt er maar van af welke of wat voor waarheid je bedoelt. Waarheid ‘be’staat niet, waarheid ‘ont’staat. Dat is niet iets wat ik uitgevonden heb maar dat werd al verkondigd door die filosoof wiens naam hele horden zich hebben toe ge eigend en vervolgens er hun eigen draai aan hebben gegeven en lakoniek verder gingen met dat te doen wat al die anderen al deden die hem om zeep hielpen: legalistisch de werkelijkheid interpreteren en een ingewikkeld systeem van wetjes en regeltjes ontwerpen zodat het “leven” inde “juiste” banen wordt geleid.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s