Creativiteit in (paleo) perspectief

Gejat van Wikispace

Wat kun je doen om je brein scherp en creatief te houden? Respecteer je antieke genen. Gebruik je handen, beweeg veel, werk staand en volg je biologische klok. De allergrootste creativiteitsbooster? Een nacht vol enge dromen.

Gebruik je handen

Welke lichaamsdelen nemen verhoudingsgewijs de meeste ‘schijfruimte’ in de hersenen in beslag? Onze handen. Die zijn uniek in de dierenwereld. Doordat duim en wijsvinger tegenover elkaar staan, en doordat de duim kan draaien, kunnen mensenhanden in principe alles maken. Onze vingertoppen zitten zo volgepakt met tastzenuwen, dat we zelfs in ondoorzichtig water blind allerlei ingewikkelde handelingen kunnen uitvoeren. Het is nog steeds niet gelukt een robothand te maken die zo veel verschillende handelingen zo precies kan uitvoeren als een mensenhand. Antropologen zijn het erover eens dat het onze handen waren die ons mens maakten. Ze stelden ons in staat wapens en gereedschappen te maken. Daarmee konden we steeds makkelijker aan ‘breinvoer’ komen: voedsel met veel eiwit en essentiële vetzuren, dat de explosieve groei van ons brein mogelijk maakte. Waardoor we steeds slimmer werden. Neurowetenschappers hebben vastgesteld dat onze handen en ons brein niet zonder elkaar kunnen. Als onze handen lange tijd niets te doen hebben, verpietert onze creativiteit. “Zodra je iets met je handen doet, stimuleer je vrijwel je gehele brein,” zegt Kelly Lambert, auteur van het boek ‘Lifting Depression; a neuroscientists hands-on approach to activating your brains healing power’. “Het doelgericht bewegen van de handen prikkelt vooral het zogenoemde ‘effort driven reward circuit’. Bij een eenvoudige handbeweging als breien of zelfs afwassen, werken de motorcortex, de nuclues accumbens, het striatum en zelfs het primitievere limbische systeem samen. Ze creëren een krachtig gevoel van beloning. Dat is absoluut noodzakelijk voor de creativiteit. Mensen zijn geschapen om hun handen te grebruiken.” In onze moderne samenleving wordt steeds meer werk ons letterlijk uit handen genomen. Daarvan worden we volgens Lambert zowel depressief als minder creatief. “Als je nooit meer met je handen doet dan eten en typen, eist dat zijn tol in je brein,” zegt ze. “Handwerk, van knutselen tot houthakken, houdt je vrolijk en vindingrijk.”

Braintraining

Tot zo’n twintig jaar geleden werd gedacht dat onze hersenen rond het twintigste levensjaar ‘af’ waren. Dat ze zich daarna niet meer konden ontwikkelen en alleen nog maar achteruit konden gaan. Maar dat bleek een fundamentele misvatting te zijn. “De verschillende hersencentra zijn vergelijkbaar met spieren,” zegt Prof Dr Elkhonon Goldberg, hoogleraar neuropsychologie in New York. Hij is oprichter van SharpBrains.com en inspirator van onder anderen de Utrechtse breinonderzoeker Margriet Sitskoorn (‘Het Maakbare Brein’). “Door ze te trainen, maak je ze groter en efficiënter. Dat geldt je hele leven lang. Gebruik je ze niet, dan gaat hun functie achteruit en word je minder creatief. Een klassiek voorbeeld van use it or lose it.”

Goldberg onderscheidt twee beïnvloedbare sleutelprocessen: neurogenese – dat is de aanmaak van nieuwe hersencellen – en dendritisch kiemen. “Uit iedere hersencel spruiten tot wel 30.000 dendrieten, ragfijne draadjes die communicatie met andere hersencellen mogelijk maken,” legt hij uit. “Hoe meer hersencellen en hoe vertakter het dendrietenweb, hoe groter het aantal potentiële verbindingen en hoe sneller en creatiever je kunt denken. Door zo veel mogelijk ‘mentale spieren’ zo vaak mogelijk te trainen, word je mentaal fitter.” Wie creatief wil worden en blijven, moet volgens Goldberg activiteiten ontplooien die een beroep doen op aandacht, geheugen, taalvaardigheid, planning en motoriek. Wat je precies moet doen om dit effect te bereiken, is onderwerp van verhit wetenschappelijk debat. In het voorjaar van 2010 toonde neuroloog Adrian Owen van de Britse Cambridge University aan dat populaire brain training spelletjes als Nintendo DS niet werken. Een flinke klap in het gezicht van de omvangrijke brain training industrie. Volgens Elkhonon Goldberg komt dit waarschijnlijk doordat brain training spelletjes de hersenen te weinig nieuwe informatie aanbieden. Een mentaal veeleisende hobby of studie is waarschijnlijk zinvoller. Een andere verklaring zou kunnen zijn dat de onderzochte personen niet voldoende bewogen. Lichaamsbeweging is noodzakelijk om nieuwe neurale netwerken te kunnen aanleggen.

Dus: Sport veel

Je hersenen zijn plastisch. En hoe vaker je je brein gebruikt, hoe creatiever je wordt. Hoofdverantwoordelijk voor dat vermogen tot groei en verandering is het stofje Brain Derived Neurotrophic Factor (BDNF). In vakkringen wordt het ook wel ‘hersenpokon’ genoemd. Dit eiwit reguleert ook de afgifte van boodschapperstoffen als serotonine, dopamine en noradrenaline. Hoe beter de verhouding tussen deze signaalstoffen, hoe efficiënter de diverse hersencentra informatie uitwisselen. Creatiever worden gaat het snelst als je je bovenkamer op gezette tijden even lekker in de BDNF zet. Hoe je dat doet? Door je regelmatig in het zweet te werken. Onderzoekers ontdekten rond de millenniumwisseling dat we de neurologische kunstmest vooral aanmaken als we lichamelijk actief zijn. ‘Sporten heeft een duidelijk meetbaar positief effect op het geheugen, het leervermogen, de creativiteit, het reactievermogen en op het vermogen van de hersenen om beschadigde cellen te repareren,’ schrijft Harvard-neurowetenschapper John Ratey in zijn boek ‘Spark; the revolutionary new science of exercise and the brain’.

Luister naar je hart

Er is nog een reden waarom lichaamsbeweging de creativiteit verhoogt. Het creëert een biochemische intercityverbinding tussen hart en brein. Wanneer we ons flink lichamelijk inspannen, produceren de hartboezems het stofje ANP. Dat staat voor Atrial Natriuretic Peptide. Sinds 2001 is in diverse studies aangetoond dat ANP grote invloed heeft op met name de hypothalamus en de amygdala. Deze twee hersencentra spelen een hoofdrol bij stress en angst. ANP werkt als een rem op onze stressreacties. “Als je om wat voor reden ook onder druk staat, loop je het risico je hoofd te verliezen,” verklaart de Berlijnse neuropsychiater Andreas Ströhle. Hij bestudeert de werking van ANP bij mensen met panieksyndroom. “Als stresshormonen de overhand krijgen, daalt je probleemoplossend vermogen tot nul. ANP reguleert de stressreactie, waardoor we ondanks stress creatief kunnen denken.” Ströhle toonde aan dat lichamelijke inspanning de concentratie ANP in het bloed sterk verhoogt. Ook stelde hij vast dat mensen zowel na een half uur hardlopen als na een injectie met ANP creatiever reageren in een stressituatie. ‘Wanneer een gezond hart goed op zijn staart wordt getrapt, produceert het smeerolie voor de geest,’ schrijft neurowetenschapper John Ratey.

Werkhouding

Wat hebben Thomas Jefferson, Virginia Woolf, Winston Churchill en Donald Rumsfeld met elkaar gemeen? Behalve dat ze alle vier verdienstelijk met hun hoofd werkten? Ze weigerden om daarbij te gaan zitten. Denken, schrijven en andere creatieve activiteiten deden ze aan zogenoemde standing up desks: bureau’s waaraan je moet staan. Omdat ze er van overtuigd waren dat ze staand vindingrijker waren dan zittend. Zit daar iets in? Vast staat dat zitten funest is voor de algehele gezondheid. In januari 2010 toonden onderzoekers van het Karolinska Instituut in Stockholm aan dat mensen die veel zitten eerder dood gaan. ‘Ieder uur per dag dat we zitten, verhoogt het risico op overlijden met 26 procent, ongeacht hoe veel we sporten,’ schreef cardiologe Mai-Lis Hellénius in het British Journal of Sports Medicine. Met andere woorden, veel zitten doet de voordelen van een uurtje lichaamsbeweging weer teniet. Maar is zitten ook slecht voor de creativiteit? “Ik denk het wel,” zei Travis Saunders van het Children’s Hospital in juni 2010 tegen het Canadese tv-station CBC. Saunders toonde aan dat kinderen na enkele uren zitten minder creatief worden. CBC interviewde ook de Canadese schrijfster Gillian Chan. Zij schrijft haar boeken aan een lessenaar, al wandelend op een loopband. “De eerste week was ik doodmoe, nu kan ik niet meer zonder,” zei ze. “Staand krijg ik veel betere ideeën en kan ik beter formuleren.”

Slaap (1)

Geniale ideeën bedenk je niet, die overvallen je, zeggen bijna alle mensen die erkend creatief zijn of waren. En meestal komt een creatieve ingeving nadat we ergens een nachtje over hebben geslapen. Is dat ook echt zo? En zo ja, wat doet Klaas Vaak dan precies in de hersenen? Slaaponderzoeker Pierre Maquet van het University College in Londen ontdekte met behulp van PET-scans dat exact die gebieden in de hersenen die overdag betrokken waren bij het aanleren van nieuwe vaardigheden, tijdens de REM-slaap (Rapid Eye Movement) opnieuw geactiveerd worden. Na een aantal REM-cycli is de kans dat we een ingewikkeld probleem oplossen aanzienlijk groter. De beroemde slaaponderzoeker Allan Hobson van Harvard ontdekte nog een ander mechanisme. Volgens hem is er tijdens de slaap ook sprake van ‘reversed learning’, omgekeerd leren. Het brein ontdoet zich van ballast. “Zelfs op een saaie dag doen de hersenen honderdduizenden indrukken op,” zegt Hobson. “Al die informatie moet worden verwerkt en wat onbruikbaar is, wordt weg gewied. De harde schijf wordt geformatteerd. Dat helpt ons om door de bomen het bos te zien. Ergens een nachtje over slapen werkt echt!”

Slaap (2)

Over het belang van dromen voor de creativiteit valt nog meer te zeggen. In 80 procent van onze dromen bevinden we ons in penibele situaties. Verkeersongelukken, verkrachters, inbrekers die je in je eigen huis met een flikkerend kapmes op de hielen zitten… Moet dat nou? Ja, dat moet, volgens de Finse droomfysioloog antti Revonsuo. Zonder die bizarre, vaak bloedstollende full color 3D voorstellingen zou het al snel verkeerd met ons aflopen. Revonsuo toonde aan dat we dan zouden vergeten aan de kant te springen voor een plotseling opduikende wegpiraat. Of dat we zonder enige argwaan in het holst van de nacht een creepy buurt zouden doorkruisen. “Tijdens de REM-fasen van de slaap oefenen onze hersenen om alert te zijn op gevaren en problemen,” zegt hij. “Het brein leert hoe te handelen om noodsituaties creatief het hoofd te bieden. Als je ratten hun droomslaap onthoudt, worden ze oliedom. Het is bijna zeker dat het bij mensen precies zo werkt.” Zo’n tien procent van onze dromen wordt besteed aan het oefenen van een andere voor de overleving van de soort cruciale bezigheid: seks. De rest is voor planning en probleemoplossing. Gelukkig zijn we tijdens deze episodes vanaf de nek verlamd, zodat het ’s nachts ondanks alle imaginaire inferno’s en orgieën relatief rustig blijft in het dorp.

Circadiane ritmes

Als onze creativiteit ergens van afhankelijk is, dan is het wel van onze biologische klok. Dit is een speldenprikje van 20.000 cellen in onze hypothalamus. Het mechanisme dat de rest van ons organisme vertelt hoe laat het is, ontstond in eencellige algen. Die dingen die je tijdens een nachtelijke strandwandeling rond je voeten ziet oplichten. Ze verdragen geen daglicht. Om te kunnen overleven moeten ze net voor zonsopgang afdalen naar diep water. De evolutie kwam miljoenen jaren geleden op de proppen met zogenoemde klokgenen. Die dicteren een 24-uurs ritme, het circadiane ritme. Al het hogere leven, ook de mens, komt voort uit deze eencelligen. En de cellen in onze biologische klok bevatten exact dezelfde klokgenen. Nu loopt onze biologische klok niet helemaal gelijk, maar in de regel iets te snel, ongeveer een minuut per dag. Maar hij herijkt zichzelf aan de hand van externe impulsen als licht, temperatuur, lichaamsbeweging en voedselinname. De meeste mensen gaan tussen tien en elf ’s avonds onder de wol en staan om zes of zeven uur op. Hun creativiteit is het hoogst tijdens kantooruren. Handig. Bij avondmensen loopt de biologische klok iets sneller dan bij ochtendmensen. Met als gevolg dat hun energiepatroon en hun piekcreativiteit permanent wat is opgeschoven. Zo’n één op de tien mensen is een uitgesproken avondtype. Zij hebben ’s avonds de meeste energie en gaan vaak pas na middernacht naar bed. Echte avondtypes doen er dan ook goed aan hun leefritme zoveel mogelijk aan hun biologische klok aan te passen. ’s Middags en ’s avonds werken en wat later beginnen. Hoe weet je of je een typisch avondmens bent? Chronisch moeite hebben met opstaan is geen goede aanwijzing. Er zijn mensen die altijd lastig wakker worden, ook als ze precies volgens hun natuurlijke bioritme slapen. Dat noemen we slaapinertie. De een is direct klaarwakker, een ander moet eerst bijkomen. De beste aanwijzing is je natuurlijke energiepatroon. Als je altijd pas ’s middags goed op gang komt en ’s avonds erg fit, helder en creatief bent, ben je een avondmens. Er zijn aanwijzingen dat de evolutie voor een bepaald percentage avondmensen zorgde, zodat er ook bij nacht en ontij mensen waren om de slapende troep bij gevaar te kunnen waarschuwen. Dezelfde verklaring is bedacht voor kleurenblindheid. Een eigenschap die weigert uit te sterven. Waarom zou de natuur in ’s hemelsnaam kleurenblindheid selecteren. Welnu, het blijkt dat kleurenblinden scherper zien in het donker en vooral beter bewegingen waarnemen. Altijd handig zo’n geboren nachtkijker in je paleoteam te hebben.

Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

3 reacties op Creativiteit in (paleo) perspectief

  1. Annemiek zegt:

    Melchior wat geef je in relatief korte stukken een geweldige hoeveelheid om over na te denken en naar te handelen. Dank je wel!!

  2. Nico Wils zegt:

    Inderdaad, de beste ideeën krijg je wanneer je rondwandelt, het zijn die gedachten die ik dan ook steeds weer direct kwijt ben of vergeet als ik ze niet onmiddellijk opschrijf of noteer in mijn blackberry.

    Groeten,

    Nico

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s